Novel Muhajar da Tajziyati Mutala

ناول”مہاجر“: ہک تجزیاتی مطالعہ ناول دی ایہہ اہم خوبی اے کہ ناول نگار کول ایہہ گنجائش ہوندی ہے کہ اوہ اپنے ناول دے وسیع کینوس بچ انسانی زندگی تھیں تعلق رکھنے والے مسائل کوبے باقی نال پیش کر سکے۔گر چہ ناول بچ ہک ہی چست تہ صحت مند پلاٹ ہوندا ہے مگراس نال کئی نِکے بڑے کرداراں دی نقل و حرکت دے ذریعے ہک منظم کہانی وجود بچ ایندی ہے۔ناول جس وقت وجود بچ آیا اس کو ”نویں“دے ناں نال پکاریا گیا، اس واسطے کہ اس بچ زندگی دے مختلف لڑاں کو موضوع گفتگو بنائے گیا،جسراں کہ اس تھیں پہلیاں ممکن نہ آسا۔دراصل ناول انگریزی زبان تھیں اردو بچ منتقل ہویا ہور پھراردو تھیں ہی پہاڑی زبان بچ داخل ہویا،پہاڑی زبان بچ ناول دے اکھاڑے بچ مچ کم ہی تجربے ہوئے ہین جنہاں بچ زینت فردوس زینتؔ دا ”چٹی چادر پیار نی“ لعل الدین مظلومؔ دا ”پہیتو“علی عدالت دا”میلا آسمان“پرویز مانوسؔ ہوراں دے دو ناول ”تتی چھاں تہ قبیلہ“سید جاوید حقانیؔ دا ”پہاگاں“ تہ زیر نظر اقبال شال ؔ ہوارں دا ناول ”مہاجر“ شامل ہین۔ اقبال شال ؔہوراں دا شمار پہاڑ ی زبان بچ صف اول دے ادیباں بچ ہوندا ہی ہے۔ اُوہ پہاڑی زبان و ادب دی تحریک بچ اول دور تھیں ہی منہک رہئے ہین،یعنی کہ ماء بولی نال محبت اُندی رگ رگ بچ رچی بسی دی ہے۔اُندا تعلق سرحدی ضلع راجوری دی تاریخی تحصیل تھنہ منڈی تھیں ہے جیہڑی اپنے تجارتی سرگرمیاں دے باعث علاقے بچ اپنی ہک منفرد شناخت رکھدی ہے۔شال ؔہوری محمکہ تعلیم تھیں سبکدوش ہوئے ہین،اوہ پہاڑی تھیں علاوہ انگریزی تہ اردو ادیبات دا وی گہرا مطالعہ رکھدے ہین جس د اندازہ اندے اردوافسانوی مجموعے تہ ناول ”بے زمین“ہور پہاڑی افسانوی مجموعے ”تریڑاں“ تھیں لگیایا جل سکدا ہے۔”تریڑاں“ پہاڑی زبان بچ ہک اہجی ادبی کاوش جس سن افسانے دے فنی و فکری لوزمات کو پورا کردیاں ہوئیاں پہاڑی زبان دے ادبی سرمائے بچ گراں قدر اضافہ کیتا ہے۔افسانہ ”بریک اَپ،تریڑاں،فیک،کوڈ،سٹیٹ سبجیکٹ تہ بنڈھ جئے اہم افسانے ہین جیہڑے واقعی افسانے دے معیارتے کھرا اُتردے ہین۔حال ہی بچ اُنداہک ناول ”مہاجر“دے عنوان نال چھاپے چھڑکا پہاڑی زبان بچ ناول دی رکہڑ تہ بنجر زمی کوسراب کر چکیا ہے۔اس ناول دا پورا تانا باناشال ؔ ہوراں تقسیم ہند ہور ہندو وپاک دے مابین پینٹھ تہ ستر دیاں دو جنگاں تھیں پیدا شدہ نتائج دے اردگرد بندھیا داہے۔ناول دا کینوس کافی وسیع ہے جیہڑا پونچھ تہ راجوری تھیں شروع ہو کا پنجاب تھیں گزردیاں ہوئیاں سرحد تھیں پار میر پورتے اختتام پذیر ہوندا ہے۔ ناول بچ دراصل مرکزی کردار صفدہور زبیدہ دے علاوہ اُسدے راہ بچ این آلیاں بے شمار نکیاں تہ بڑیاں مشکلاتاں ہین لیکن اس دے نال نال اضافی طور تے صفدر دیاں پہئیناں،چاچی کلثوم،صفدر دے دوست تہ ڈرئیور عبدالکریم وغیرہ کردار وی بڑی اہمت دے حامل ہین ہور ناول بچ ربط کو برقرار رکھدے ہین۔ ناول ”مہاجر“ کل نو ابواب تے مشتمل ہک کامیاب ناول ہے۔ناول دی شروعات بچ پہاڑی زبان و ادب دے نامورشاعر محقق تہ سابقہ ایڈیٹر شعبہ پہاڑی جموں کشمیر اکیڈمی آف آرٹ کلچر اینڈ لنگویجزجناب ڈاکٹر مرزا فاروق انوارؔ ”اپنی گل“ دے عنوان تھیں ناول تہ ناول نگار تے تبصرہ کردیاں لکھدے ہین: ؎۱ ”اقبال شال ؔ ہور اک منے پڑمنے فکشن نگار ہین تہ حساس طبع وی۔ایہہ ممکن نیہہ سی جے اُنہاں نے دل وچ ایہہ کسک پیدا نہ ہونی کہ تقسیم نے درد کی اپنی تخلیقات نے اندر نہ سمونے۔ مہاجر“ اس کرب (تقسیم ہند)نا اک منہہ بولنا ثبوت ہے تہ ناول نگار نے اس درد کی لفظاں نے لبادے وچ پیش کرنے نی کامیاب کوشش کیتی ہے۔ناول نا پلاٹ جاندار تہ کردارنگاری وی بہؤں اعلیٰ ہے“۔ ناول دا پیش لفظ پہاڑی زبان و ادب دے سرکردہ شاعر ادیب تہ محقق غلام حیدر ندیمؔ ہوراں لکھیا دا ہے۔اوہ ناول دی کلی کائنات دے متعلق لکھدے ہین: ۲؎ ”اس ناول بچ پہاڑی تہذیب،ثقافت ہور پہاڑی قبیلے دی تقسیم دا رونا رویا گیا داہے۔اس روانے واسطے پہاڑی اَکھ ہور پہاڑی جگر تھیں نکلے دے اتھرواں ہی دہی ضرورت آسی جیہڑی شالؔہوراں قبیلے دے ہک فرد دی حیثیت نال پوری کیتی دی ہے۔پہاڑی ادب بچ اس موضوع اُتا لکھے دا خیال شاید اقبال شال ؔپہلے لکھاری ہین جنہاں کو آیا ہے۔ایہہ موضوع پہاڑی قبیلے دے دکھدے کھرنڈے پھلورے دے برابر ہے“۔ ناول دی اہمیت دے بارے بچ گل کردیاں ہوئیاں سرداررتن سنگھ کنولؔاپنی تحریر ”گل ”مہاجر“ دی“ بچ لکھدے ہین: ؎۳ ”مہاجر“ کو میں تاریخی ناول دی صنف بچ رکھداں۔سنتالی دے ہلے بچ یاہلے تھیں بعد جو حالات جموں و کشمیر تہ پنجاب بچ پیدا ہوئے اس بچوں ایہہ ناول پیدا ہویاداہے۔پہاویں سنتالی دے ہلے تھیں ٹہئیر چر بعد لگ بھگ اَٹھاں دہاکیاں بعد لکھیا گیا ہے مگر اِسدی اہمیت ہجاں وی کہئٹیدی نیہہ۔آن آلیاں کئی صدیاں تک وی اِسدی اہمیت باقی رہسی تہ اسدیاں نویاں تھیں نویاں تہیاں کھلسن “۔ ناول دی ابتدا واسطے جس شروعات دی لوڑ ہوندی ہے،شالؔ ہوارں اہیجا ہی سوہنا حول پیدا کر دیاں ہوئیاں ناول دی ابتدا کیتی دی ہے ہور قاری دے ذہن و قلب کو مکمل طور تہ کہانی دی دلچسپی دا مرکز بنین دی کوشش کیتی دی ہے،ناول بچ اسطراں دا امتزاج اساں کو انگریزی ناولاں وچ زیادہ دکھنے کو ملدا ہے۔شال ؔ ہوراں صفدر دے ناں نال ہک بے مثل جئیا کردارگڑھیا دا ہے،جس دے ارد گرد ہی پور کہانی چلدی ہے۔اِتھا اس گل دی وی میں وضاحت کرہاں کہ صفدر جئے بے بس،لاچار ہور مصیبتاں تلہ دبے دے کردار تھیں علاوہ دوا کوئی کردار اس ناول دی کہانی نال مکمل طور تے انصاف نہ کر سکے اے۔ناول دیابتداتھیں ہی ایہہ احساس ہو نداہے کہ صفدر دی جندڑی مصیبتاں،پریشانیاں،ٹھوکراں دا ہک مجسمہ ہے لیکن اس بچ ہمت،برداشت ہور جراء ت اس قدر ہے کہ اوہ زندگی دی ڈورا کو مضبوطی نال پکڑ کا اس امید تے اگا ٹرداہے کہ ہک واری اسدی ملاقات اپنے خواباں دی رانی ہور منگیتر زبیدہ نال ہوسی جس دی چاہ تہ محبت بچ اسدیاں راتاں کٹدیاں ہین تہ صبح طلوع ہوندی ہے۔صفدر جس صبح اپنی منگیتر زبیدہ نال سرحد تھیں پار میر پور ملاقاتی کو جلدا ہے اُس تھیں پہلی راتیں اُس دے دل بچ ارماناں دا ہک شونکار اٹھدا ہے،اوہ اپنے ماضی دی ہر گٹُھہ کو پھلوردا ہے تہ افسوس کرداہے کہ تقسیم ہند سن کتنے بچیاں کو اپنے والدیناں تھیں جدا کر چھڑیا،کتنیاں ازداوجی زندگیاں ا س آڑ بچ آ کا تباہ و برباد ہو گیاں،کتنے معصوماں دیاں جاناں د ا نذرانہ پیش کیتے گیاہے،اوہ لوء ہوندیاں ہی راتیں دا خمار تہ پہئڑاس اپنیاں دو پہئیناں زینت تہ ثمینہ نال گلاں کرکا دل ہلکہ کرداہے۔ناول دے اس ابتدائی دور تھیں ایہہ اقتباس پیش ہے۔ ؎۴ ”دروازے نی کُنڈی ہلی تہ نکی پہئین ثمینہ وی اندر آ پہجئی،ترہئی پہئین پہئیراء اک واری فر گلے لگ کے ملے۔صفدر ثمینہ نے ہتھاں اُپر پیار کیتا تہ فر بولن لگ پیا۔”میں سوچیا سی ماہڑی زندگی نی قربانی تہ لگی تہ تسیں نی زندگی سکھی ہووے۔مگر سکھ اَساں بدنصیب لوکاں کی کتھے لکھیا نا اے“ثمینہ مینڈھر بیاہی دتی تہ سوچیا ایہہ اکھیاں تھیں دور جلی اے مگر سکھی رہئی تہ سارا دکھ دور ہوئی جاسی،پر اج توڑیں اس نیاں اکھیاں نے اتھروں نی سُکے۔مینڈھر کوئی دور وی نیہہ تہ نہ ہی اس نے سوہریئے کوئی مندے لوک وی نیہہ ہین۔ اپنی قسمت بچ زوال تہ رونا لکھیا ہووے تہ دوا کوئی کہہ کرسی۔بیچاری کی حالیں مسی سال ہی ہویا سی۔اہیجی گولہ باری شروع ہوئی جے بیچاری نا کہئر،ڈنگر، بچھا سب ٹہئیر ہویا۔جیٹھ بیچارا چنگا پہئلا اک شریف انسان۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔بانڈی بچ منچ میلن گیا تہ گولہ باری شروع ہو گئی۔اک گولہ بانڈی اُپر ٹہئٹھا تہ اِکسی منٹے بچ اُتھے کھولہ بنی گیا۔بیچارے نی سجی لت اُڈی تہ ہن سُٹی پہئار ٹرنا اے“۔ ناول بچ ہک طرف تقسیم ہند دے باعث افراتفری،انتشار،بے بسی ہور لاچاری کو موضوع گفتگو بنایا گیاداہے لیکن دوئی طرف ایہہ گل وی باہندی ہوندی ہے کہ اس انتشار دے دور بچ وی لوکاں سن آپسی بھائی چارے،پیار ومحبت تہ ہمددردی کو برقرار رکھنی دئی کوشش کیتی ہے،پیر پنجال دے دواضلع پونچھ تہ راجوری جیہڑے ملک دے دوپھاڑ تھیں زیادہ متاثر ہوئے ہین،اِتھا دی باشعور عوام سن مذہبی رواداری کو ہمیشہ براقرار رکھیاہور فرقہ ورانہ ماحول تھیں اپنے آپ کو محفوظ رکھنے دیاں کوششاں کیتاں ہین۔ناول نگار ناول بچ کئی ایسے مقامات دا ذکر کردیاں ہوئیاں اساں کو ایہہ باور کرالنے دی سعی کرالدا ہے کہ ماحول،معاشرہ تہ انسان دی ذات، آپس بچ لازم و ملزوم دی حیثیت دے حامل ہین،جسراں انسان ماحول دی پیداوار ہے اسراں ماحول وی انساناں تھیں ہی تشکیل پا ہونداہے۔انسان دی ذات کو چائیدا کہ فرقہ ورانہ ماحول تھیں دو ر ہی رہیوا۔ناول دے اس قتباس تھیں اندازہ لگیا جل سکدا ہے کہ انسان دے حوصلے اگر بلند ہون،رنگ،نسل،مذہب،ملت تہ قومدے بجائے انسانیت دی فکر ہوا تہ کسے وی کٹھن ماحول کو عبور کیتے جل سکدا ہے۔ چوگندر جیہڑا صفدر دا دوست ہوندا ہے ہور تقسیم تھیں متاثر ہوکے جموں آکے مستقل سکونت اختیار کر چکیا دا ہوندا ہے،کافی چیر تھیں بعد جس ویلے دوبارہ صفدر نال ملاقی ہوندا ہے اوہ راجوری بچ ہندو مسلم تہ سکھ اتحاددی اسراں گواہی پیش کرداہے۔ ؎۵ ”َاساں تھنہ منڈی ساں،جس کی پرانہ تھنہ اکھننین۔اصلی تھنہ اوہی سی۔پوری بستی اساں ہندواں نی سی۔تجارت ساری اساں کول سی۔ترے مندر سن،نالے تھورے جئے سکھاں نے کہئر سن،مگر انہاں چنگاں بڑا گردوارا بنایا سی،جامع مسیت دے نالوں نال نکیاں مسیتاں ہر گراں بچ سن۔اساہڑی گاہکی مسلماناں نی سی زیادہ تر ادھار برتنے ساں۔زمیناں اساہڑیاں بے بہاسن تہ ہالی سارے مسلمان۔اس سارے ہندو سالوں سال ختم پڑھانے ساں،بیاہ شادیاں بچ سب مسلمان جانجی،میل دینے ساں تہ مسلمان وازے۔۔پہئراوا۔۔۔۔۔! ایہہ پتہ ای نیہہ سی کُن ہندو تہ کُن مسلمان“۔ ناول ”مہاجر“ دی ہک ایہہ خوبی وی ہے کہ اس دا بیانیہ تہ اسلوب مچ چنگا تہ سوہنا ہے،قاری کو ناول دے مطالعے بچ کوئی اکتاہٹ محسوس نیہہ ہوندی بلکہ ہر اقتباس قاری دے تجسس تہ فکر دا باعث بندا ہے ہور اسکو سوچے تے مجبور کردا ہے کہ اتھو اَگا کہہ ہوسی،کسراں ہوسی۔۔۔۔۔!! ناول نگار سن اپنی فنی مہارتاں کو بروکارے آندیاں ہوئیاں تمام واقعات کو سوہنے طریقے نال ترتیب دے کا کہانی کو اپنی منزل توڑیں پہچائے داہے۔کرداراں دا امتزاج وی ناول دی کامیابی دا ثبوت پیش کر رہیا ہے،اس واسطے کہ جیہڑے کردار دی جتھا لوڑ آسی اُسی دا انتخاب کیتے گیا دا ہے،اس دے نال نال جملیاں دی ساخت، لفظاں دا استعمال تہ گرامردے اصولاں دا خاص طور تے خیال رکھے گیا دا ہے۔مصنف سن جس جملے فقرے دی جتھا جسراں لوڑ ہے اسراں ہی پیش کرنے دی کوشش کیتی ہے،اہیجا کسے جائی وی محسوس نیہہ ہوندا ہے کہ کوئی جملہ زیادہ لکھے گیا دا ہے یا کوئی کم۔۔۔بلکہ اسطراں دے ربط دا احساس ہوندا ہے کہ اگر جملے کو کسی اقتباس بچوں کڈھے جلے تہ ایہہ لگسی کہ پورا اقتباس ناقص ہے ہور پڑھنے بچ جیہڑی دلچسپی حاصل ہوندی اُو ہ ماند پئے گیسی۔ ناول تھیں ہک اقتباس پیش ہے ؎۶ اس کی زبیدہ ہوا بچ ترنی چھیٖنٹ نیاں کپڑیاں بچ پری جئی لگنی تہ بالاں نیاں لِٹاں کھولی اپنے واخ آونی دسنی۔صفدر چہئٹ چھٹ ماری اسکی پکڑی لیا تہ گلے لائی اسکی منتاں کرنا رہیا۔۔۔۔”توں نہ جا مڑی جا مڑی آ،ہُن مگی چھوڑی نہ جایاں“۔صفدر نے ہوش ٹھکانے آئے تہ اُڑنی رمال اُس نے ہتھاں بچ سی تہ اُس دوئی ہتھ اپنی چھائی نال لائے نے سن۔اس رمال ہتھاں نالوں بکھ کیتی تہ رومال نا اک سرا اس نی انگلی نے نشان اُپر پہئلیٹن گیا نا سی۔صفدر اس راتی کجھ نی کھدا۔پہئکھے پیت منہویں اُپر زبیدہ نی رومال کھلیاری سرے منہہ مینڈھری کمبل بچ پہئلیٹیاتہ سئییرہئیا“۔ شالؔ ہوراں دے ناول بچ کردار نگاری دیاں وی اہم مثالاں پیش کیتاں جل سکدیاں ہین۔انہاں جیہڑے کردار ناول دی تشکیل واسطے تراشے ہین اوہ بجا طور تے ناول نال مکمل طور تے انصاف کردے ہین،جس علاقے کوشال ؔہوراں اپنے ناول دا مرکز بنایادا ہے،اوہ کردار اُسی علاقے بچ جمے پلے دے ہین،اُتھا دی ہر چیز تھیں بہؤں واقف ہین ہور سنتالی بچ ملک دے دوپھاڑ سن ایہہ علاقہ کس زبوں حالی دا شکار کیتا،اُس دے دو رس نتائچ اُنہاں لوکاں سن کسراں سِہے،انہاں ساریاں چیزاں تھیں، شال ؔہوراں دے کردار بہؤں واقفیت رکھدے ہین تہ بے باکی نال مقالمے وی کردے ہین،اوہ فر ماسی کلثوم دا رواس پٹاس ہووے،جوگیندر دی آہ زاری تہ ماضی دیاں یاداں ہون،زبیدہ دے اپنے حالات ہور صفدر نال عشق دیاں حکایتا ں ہون،ڈرئیور عبد الکریم دی صفدر نال ایہجی ہم کلامی ہووے جس تھیں ہندوپاک تہذیب دیاں جھلکیاں نمایاں ہو رہیاں ہین یا فر کملیش دی زبیدہ دے تئیں محبت،لگن تہ انسانیت دے اعلیٰ معیار دا ثبوت دینا ہووے۔اِنہاں ساریاں کرداراں تھیں ایہہ باہندا ہوندا کہ اوہ ظلم و ستم ہور جبر تلہ دبے دے ضرور ہین،اوہ ماضی بچ تاریخ دے کئی نشیب و فراز تھیں گزرے ہین مگر اُنہاں انسانیت دی رسی کو کدے ہتھاں بچوں نیہہ چھوڑیا،اِندے طور طریقے تہ گفتگو تھیں ایہہ گل سامنے ہوندی ہے کہ اُوہ تہذیب یافتہ ماحول دی پیداوار ہین۔اس ضمن بچ ماسی کلثوم دی گفتگو تھیں ہک اقتباس پیش ہے ؎۷ ”ہنیرے بچ بس گھپ گھپ کری وازاں آون لگ پئیاں تہ لوک ٹہئیر ہون لگے۔کُجھ نٹھے تہ چناء بچ چھالاں ماری موئے۔ماسڑ ماہڑے نال سی۔اک تلوار اس نی گردنی اُپر لگی تہ پتہ نیہہ ہنیرے بچ اوہ کُتھے ٹہئٹھا۔کوئی اَواز نیہہ آئی۔تلوار نا دوا حملہ سدا ما ہڑے اُپر ہویا،میں ہتھ بچے نا اگے پچھے رکھیانا سی۔ادھی تلوار ماہڑے ہتھے اُپر لگی تہ ادھی بچے کی۔اس منہویں بچوں واز وی نیہہ نکلی،ماہڑے ہتھے بچوں چھٹی تہ بچہ وی پتہ نی کتھے جائی پئیا،میں غش نال زمی اُوپر جا ٹہٹھی۔ماہڑا سر کسے چیز نال بجیا تہ فر مگی کوئی ہوش نیہہ رہیا،ہوش ائی تہ میں اکس کہئیرے اندر ساں۔اکھیاں کھولیاں تہ چاروپاسے جنے زنانیاں سن “۔ انگریزاں سن برصغیر ہندو پاک کوکم و پیش دوسوسال حکومت کرنے دے بعد چھوڑیا مگراس حالت بچ کہ ہندوستانیاں دیاں کئی پیڑیاں فرقہ وارنہ اگی بچ تکھئدی رہون،اگا ٹر کا جس دی دین ایہہ وی ہوئی کہ ملک دا بٹوارہ مذہب دی بنیاد تے وقوع پذیر ہویا۔ہندوستان جیہڑا ہرقوم و ملت دے آباواجداد دا مسکن آسا،اس کو حالص ہندؤاں واسطے مختص کیتے گیا جبکہ پاکستان کو حالص مسلماناں دی جاگیر قرار دتے گیا۔اِتھا ناول نگار سن ناول بچ قارئین تہ محققین واسطے کجھ سوالات پیدا کیتے ہین کہہ، جیہڑے ہندوستانی مسلم پاکستان منتقل ہوئے،انہاں نال پاکستان دی طرفوں دوہرا رویہ کیاں اختیار کیتا گیا،انہاں کو پاکستانی مسلماناں دے برابر کیاں نیہہ سمجھے گیا۔اندیاں عزتاں کو ”مہاجر کیمپاں“ بچ کیاں کھلا کھلم نیلام کیتے گیا؟جس دا شکارزبیدہ وی ہوئی ہے،دو ملک جئے اسی نظریے دی دین ہین،فر تفریق کس گل دی،مہاجر فر کون ہین،ایہہ لفظ فر کنہاں واسطے استعمال کیتے گیا ہے ؟ہور فر اُس ملک وچ مسلمانان دے حالات کیاں ابتر ہین؟ ایہہ اوہ سوالات ہین جیہڑے جوابات دا مطالبہ کردے ہین۔انہاں سوالاں ور مبنی ناول بچوں ہک اقتباس پیش ہے۔ ۸؎ کمپاں بچ زبیدہ ہر کسے نی اکھیاں تہ گلاں نی موجب بنی گئی،جس ویلے کوئی چارہ نیہہ لگیا تہ زبیدہ بغیر کسے کے دہسے کہئروں نکلی گئی،اساں سوچیاں شبکی نے ماریاں کہئر چھوڑیاس،مگر زبیدہ کہئروں نکلی تہ سدھا بڑے اسپتال جائی پہئچی،ڈاکٹراں اس کی اکھیاں کہ اوہ ماء بنے والی اے۔اپنیاں ٹوماں بچوں کجھ بیچی تہ جان خلاصی کرائی۔بڑے ہاڑے تہ ترلیاں تھیں بعد ڈاکٹراں اس نی بچے دانی خالی کیتی تہ نالوں نال زبیدہ دی حالت تکی تہ اس نی بچے دانی کڈھ شوڑی۔ٹھیک ہوئی تہ زبیدہ واپس مڑی آئی۔اُس نے جان تہ بچی گئی مگر عزت نی بچی سکی۔پہئنڈی خرابی اتنی اُٹھی جے زبیدہ دروازیوں باہر نیہہ سی نکلنی۔جدھر جاؤ لوکاں نیاں گلاں تہ سٹھنیاں۔جتنے منہہ اتنیاں گلاں۔۔۔۔”زبیدہ کنجری ہوئی گئی اے۔۔۔زبیدہ کوٹھے اُپر جانی اے۔۔۔زبیدہ ماء پیو واسطے منہہ کالک اے“ ۔ پاکستان بچ ہندوستانی مسلماناں کو مہاجر دے ناں تھیں پکاریا ہی نیہہ جلدا ہے بلکہ انہاں کو حیاتی دے اخیر ویلے توڑیں کئی طراں دیاں ناانصافیاں برداشت کرنیاں پیندیاں ہین۔اس ضمن بچ ناول تھیں ہک اقتباس پیش ہے۔ ۹؎ ”مرنا تہ چلو اک دن ساریاں ہونا اے،مگر مرنے تھیں بعد زبیدہ نے پیو کی دفن کرنے نا مسئلہ آیا تہ مہاجر قبرستان لئی گئے۔اتھے بسنیکاں نا قبرستان بکھ تہ مہاجراں نا بکھ اے۔جنازہ پڑھن مہاجر آئے،قبر مہاجراں کڈھی۔اس طراں زبیدہ نا پیو مرنے دے بعد وی دنیا تھیں بکھ رہیا۔اس نا اثر زبیدہ اُوپر ایہجیا ہویا جے اس تھیں بعد زبیدہ بولنا چھوڑی شوڑیا۔چُپ چاپ اوہ کدے اپنے پیو نی قبر تکن جانی سی کدے میر پور شہر واخ کنڈ پھیری دور باڈر نے پہاڑاں کی حسرت نال کہؤرنی رہنی سی۔“ صفدر زبیدہ دی ملاقات واسطے ڈاڈے ارمان ہاڑاں کردا تہ کرلیندا آسا لیکن جس وقت اس سن زبیدہ دی تشویش ناک حالت دکھی اوہ اگاکولوں ہور زیادہ رنجیدہ تہ ماتم کناں ہو گیا۔اس دے خواباں دی تند تروٹ گئی تہ اوہ بے یارو مددگار رواس تہ پٹاس کرنا لگا،کیاں جئے جس دی امید واسطے زندگی دے کھٹے تہ مٹھے تہئیاڑے کڈھے آخر تے اس ناول وی ایہجی حالت بچ ملاقات ہوئی کہ خود کو سنبھالے جلے یا اس دی زندگی تہ موت دی کشمکش دے آخری تہئیاڑے دکھے جلن۔بقول غالب ؔ موت سے پہلے آدمی غم سے نجات پائے کیوں صفدر ہور زبیدہ دی ملاقات تھیں ہک قتباس پیش کیتے جل رہیا جس تھیں ایہہ اندازہ لگیا جل سکدا کہ جدائی نے زخم تہ اپنیاں دیاں یاداں ہکیں جیتے جاگتے تہ ہٹے کٹے انسان کو خاک نالوں خاک کر چھورڑ دیاں ہین۔انسان دی زندگی تد توڑیں ہی خوشی دے کہڑیسے پہئردی ہے جد تکر کوئی غم،دکھ درد یا بچھوڑا نیہہ،جس ویلے ایہہ ساریاں چیزاں انسان کو کھیر کہئندیاں ہین تہ فر انسان اپنی اصل شکل و صورت کو برقرار نیہہ رکھ سکدا،جس دی مثال ناول دا اہم کردار زبیدہ ہے۔ 10؎ ”جس ویلے کمرے کی ہر شے اس کی دسن لگی اس زبیدہ کی لوڑنے نی کوشش کیتی۔دوہرے مگر پرانے جئے کمبل بچ ستی نی زبیدہ دوہرے کمبل نی اک تہہ ہارسی۔بڑی مشکلاں نال کمبل دے بل تکی تکی اَخیر اس نیاں اکھیاں جائی زبیدہ اُپر پہچیاں۔صفدر زبیدہ نی شکل سروں نی پشیانی سکیا۔صرف ہڈیاں اُپر چمڑی باقی سی،اکھیاں اندر ڈبیاں نیاں،منہویں نیاں ہڈیاں چمڑی بچوں اُپر اُٹھیاں نیاں،اکھیاں نے آسے پاسے کالے کڑے،متھے اُپر چہڑیاں تہ سرے اُپر پتلے تھوڑے جئے بچے نے بال۔۔۔۔صفدر نا ساہ بند ہون لگ پئیا۔پہلا ں تہ اوہ اپنی زبیدہ نے نشان لوڑنا رہیا،مگر بہیتر کوشش تہ جتن تھیں بعد وی اسکی زبیدہ نا کوئی وی نشان نیہہ لبھا“۔ مجموعی طور تے اقبال شالؔہوراں دی ناول”مہاجر“ دی شکل بچ ایہہ ادبی کوشش ضرور پہاڑی زبان بچ اپنا منفرد مقام رکھدی ہے کیاں جئے اسطراں دی پہاڑی زبان بچ ایہہ پہلی کوشش ہے کہ ناول بچ تقسیم ہند کو موضوع گفتکو بنائے گیا دا ہے،ناول دے کردار دیسی ہین،مقامی جگاں دا استعمال وکھرے طریقے نال کیتے گیا دا ہے،مقالمہ نگاری بچ اپنی فنی مہارتاں دی مکمل طور تے چھاپ چھوڑی دی ہے،پلاٹ اس قدر چست ہے کہ کہانی قاری کو اپنی گرفت داباعث بنا چھوڑ دی ہے،اس تھیں علاوہ جیہڑی گل سب توں الگ ہور متاثر کن ہے اوہ ناول نگار دا بیانیہ دا تہ اپنا نقطہ نظر ہے۔ناول دی کہانی بجا طور تے اخیر تے ختم ہو گیندی ہے مگر ناول نگار قارئین ر محققین ہور دیگر اہل علم تہ دانشوراں واسطے جیہڑے سوال چھوڑدا اوہ ضرور جواب طلب ہور غورو فکر دے حامل ہین۔ اللہ اگا دعا گو ہاں کہ شالؔ ہوراں دی قلم کو خدا ہور تقویت بخشے تہ اوہ اپنی ماء بولی دی خدمت بچ پیش پیش رہون۔